नेपालको बाघ संकट: एउटा सिर्जित प्रकोप?

र्दिया मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वको सबैभन्दा खराब संकटमा छ – जनवरी २०२६ मा मात्रै ५ जनाले ज्यान गुमाए भने फेब्रुअब्रुरीको पहिलो हप्तामा मात्रै २ जनाको मृत् भइसक्यो, सन् २०२० २०२५ बीच ४० भन्दा बढीको मृत्यु भयो –
यस्तोमा एउटा डरलाग्दो ढाँचा देखापर्दछ। के यो मानवीय विपत्ति जानाजान सिर्जना गरिएको हो नेपालमा ट्रफी शिकारको लागि अवस्था तयार पार्न?

यो रणनीतिक समयरेखा मनन गरौं:

चरण १: बाघको संख्या बासस्थानको भारबहन क्षमताभन्दा बढी कृत्रिम रूपमा बढाइयो, अनिवार्य रूपमा बासस्थान संकुचन र मानव द्वन्द्वको पूर्ण जानकारीका बावजुद।

चरण २: प्रमाणित द्वन्द्व न्यूनीकरण प्रविधिहरू लागू गर्न अस्वीकार गरियो, मानवीय हताहती बढ्न र सामुदायिक निराशा चरमोत्कर्षमा पुग्न दिइयो।

चरण ३: ‘समस्याग्रस्त बाघहरू’ सार्वजनिक रूपमा कब्जामा लिइयो, सुनियोजित अति-जनसंख्याको ढकछोपका लागि केही निश्चित बाघ हरु वा स्थानीय समुदायको व्यवहार जिम्मेवार छन् भन्ने कथा निर्माण गरियो।

चरण ४: सरकार र समुदाय संकट बिन्दुमा दु नपुग्पुदा सम्म प्रतीक्षा गरियो, समाधान को कुनैउपाय अपनाउनेत परको कुरा, जुनजु कारण लेबाघको संख्या यसरी बढ्न पुग्पुयो ती कारण हरु लाई निरन्तरता नैदिनेकाम भयो र अन्त्यमा कठोर
‘संख्या व्यवस्थापन का लागि बाघको शिकार’ सामाजिक र राजनीतिक रूपमा स्वीकार्यबनाउनेमहोल सिर्जना गरियो।

चरण ५: अब को पालो भनेको, ट्रफी शिकारलाई समाधानको रूपमा प्रस्ताव गर्ने, बाघ मार्नै पर्ने आवश्यकता भएको हुँदा यत्तिकै मर्नु भन्दा ट्रफी शिकार का लागि बिदेशी लाई लाइसेन्स बेच्दा अनेक फाइदा हुने अवधारणा लाई अघि सार्नेर फेरि समाधान लिएर आउने’ मसिहा’ का रुपमा आफुहरु लाई स्थापित गर्ने।

गणित राम्रै छ: बर्दिया-बाँके क्षेत्रमा नेपालको १५० भन्दा बढी ‘अतिरिक्त’ बाघ, प्रति ट्रफी शिकारमा ५०,०००– १,००,००० अमेरिकी डलरको मूल्यमा, १५ — मिलियन डलर कमाउन सकिन्छ हालको संरक्षण पर्यटन राजश्व भन्दा धेरै बढी हुने, र बाघको अति-संख्याको कुचक्रमा आधारित एउटा फाइदाजनक व्यापार।

संरक्षण निकायहरूको जानाजानको जबरजस्ती

हताहती बढ्दैजाँदा संरक्षण नेतृत्वले लगातार पन्छाएको जिम्मेवारी:

“जनावरले आनीबानी परिवर्तन गर्दैनन्। उनीहरू हिंस्रकनै हुने हो। स्वभाव र व्यवहार हामी मानिसले परिवर्तन गर्नुपर्र्छ। नेपालको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक पिल्लर पर्यटन हो। त्यसैले मानिसहरू वन्यजन्तुसँगै सफल र सुरक्षित रूपमा
जिउन सिक्नुपनुर्छ,” विश्व वन्यजन्तु कोषका नेपाल प्रतिनिधि घनश्याम गुरुङगुले नेपाली टाइम्सलाई दिएको अन्तर्वार्तामा भन्छन्।

उनले बाघको आक्रमणबाट भन्दा बढी संख्यामा सर्पदंशबाट मानिसको मृत्यु भइरहेको तर्क पनि विश्व वन्यजन्तु कोषको वक्तव्यमा राखे: “बाघ, गैंडा हात्ती जस्ता वन्यजन्तु र मानवबीचको द्वन्द्व अक्सर सतहमा आउँछन्। तर सर्पसँगको
द्वन्द्वतर्फ पर्याप्त ध्यान जाँदैन।”

“जंगल जाँदा एक्लै होइन सामूहिक रूपमा जानुपर्छ। जुनबेला मन लाग्छ त्यतिबेला जंगल छिर्ने होइन। बाघले मानिसलाई झम्टिने एक्लै हुँदा मात्रैहो,” राष्ट्रियष्ट्रि निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षणका विभागका पूर्व निर्देशक रामचन्द्र कण्डेलले सेन्टर फर इन्भेस्टिगेटिभ जर्नलिज्म नेपाललाई भने।

“तत्कालै दुई मध्ये एक विकल्पमा जानुपनुर्ने अवस्थामा छ। बाघको स्थानान्तरण वा मानिसहरूको व्यवहार परिवर्तन मध्ये एक विकल्प कार्यान्वयन नै द्वन्द्व समाधानका लागि महत्वपूर्ण उपाय हो,” बर्दियामा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका
तत्कालीन प्रमुख रबिन कडरियाले डायलग अर्थलाई दिएको अन्तर्वार्तामा भने।

घनश्याम गुरुङ हताहती स्वीकार्नेबारे: “तर मलाई त्यो सम्भावना कम जोखिमपूर्ण लाग्छ बाघ संरक्षण नगर्नुभन्दा। संरक्षण नभएको खण्डमा बाघ जुनजुसुकै बेला लोप हुनसक्छ,” उनले २०२२ मा मोन्टाना पब्लिक रेडियोलाई भने। तर
यसले बाघ लोप्नै हुन लागेको छ र यसको निराकरणका लागि मान्छेको बलिदानी लिने सहुलियत यी यस्ता संस्था हरु लाई छ भन्नेभाष्य स्थापित गर्नखोजेको देखिन्छ।

सबिता मल्ल, विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालकी वरिष्ठ व्यवस्थापकले मानवीय हताहतीलाई हस्तक्षेप माग गर्ने त्रासदीको सट्टा संरक्षणका लागि जोखिमको रूपमा प्रस्तुत गरिन् सोही मोन्टाना पब्लिक रेडियोको अन्तर्वार्तामा: “एक वर्षको
अवधिमा बर्दियामा १३ जना मानिसको ज्यान गएको छ। यदि यो अवस्था बढ्दै गयो भने समुदायमा सहनशीलता घट्दै जान्छ। समुदायले प्रतिरोध थाले जोखिम हुनसक्छ।”

“जब बाघको संख्या वृद्धिवृ हुन्छ उनीहरू जंगलमा मात्रैबस्दैनन्। बाघको संख्या बढेर बस्ती पस्न थालेमा के गर्नेभन्ने सोचाइ – नराखेकै कारणले बाघ मानव द्वन्द्व बढिरहेको छ,” राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षणका विभागका पूर्व पू
निर्देशक कृष्ण आचार्यले सेन्टर फर इन्भेस्टिगेटिभ जर्नलिज्म नेपाललाई दिएको अन्तर्वार्तामा स्वीकारे।

सबैभन्दा रोचक के छ भने, बर्दियामा अभूतपूर्व मानवीय मृत्यु भइरहेकै बेला संस्थाहरूले असीमित क्षमताको कथा प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्। विश्व वन्यजन्तु कोष र साझेदारहरू भन्छन् नेपालले ५०० भन्दा बढी बाघ धान्न सक्छ: “९६८ वर्ग
किलोमिटर क्षेत्रफलको बर्दियामा धेरैबाघ अटाउन सक्छन्… वयस्क भालेबाघका लागि नेपालमा ५-२० वर्ग किलोमिटरको क्षेत्रफल हुँदा पुग्छ ,” डायलग अर्थमा प्रकाशित वक्तव्य अनुसार।

विनाशकारी मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वकाबीच यस्तो दाबी गर्नुले र्यो संकट दुर्भाग्यपूर्ण परिणाम होइन बरु दीर्घकालीन रणनीतिको जानाजान सिर्जित परिस्थिति हो भन्नेसंकेत गर्छ।

नियोजित निष्क्रियता: प्रविधि त सधैं उपलब्ध थियो

नेपाल, दक्षिण एशिया र विश्वभर यी नै संस्थाहरूले मानव-वन्यजन्तु घातक मुठमुभेड घटाउने नवीनतम कार्यक्रमहरू लागू गरिरहेका छन्:

विश्व वन्यजन्तु कोषका, उनीहरूकै दाबी अनुसार, अन्यत्र प्रमाणित हस्तक्षेप:
● असाम, भारत: एआई क्यामेरा ट्र्यापसँग रियल-टाइम ए सएमएस अलर्ट र ताररहित नेटवर्कले मानव-हात्ती द्वन्द्व सफलतापूर्वक घटाइरहेको
● लद्दाख: फक्सलाइट र शिकारी-प्रतिरोधी गोठले पशुपालक समुदायको सुरक्षा
● गोरुमरा राष्ट्रिय निकुञ्ज: वन्यजन्तु बार र पूर्व चेतावनी प्रणालीले मानव-बाघ द्वन्द्व घटाइरहेको
● सुन्सुदरबन (१९७३ देखि): सौर्य-सञ्चालित प्रणाली र द्रुतद्रु प्रतिकार्यप्रो टोकलले समुदायलाई बाघको उपस्थितिबारे अलर्ट गर्दै
● सतपुडा : सौर्य बारले”बाली लुट्ट्ने खतरा लगभग समाप्त गर्‍यो”

जेडएसएलको विश्वव्यापी विशेषज्ञता—तर बर्दियामा होइन:
● नेपालमा उनीहरूको ‘फर पिपल फर वाइल्डलाइफ’ कार्यक्रम (२०१९ २०२४ – )मा सामुदायिक वित्तीय लचकता, द्वन्द्व न्यूनीकरण तालिम, शिकारी-प्रतिरोधी — पशुधन खोर र संवाद मञ्चहरू थिए– तर बर्दियाको मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदायहरू, जो वनमा सबैभन्दा बढी निर्भर र नेपालको सबैभन्दा खराब मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वको मारमा परेका थिए, बाहिर राखिए
● थाइल्याण्ड: कृषिवन कार्यक्रम, हात्ती-मैत्री कफी सहकारी, परिदृश्दृय-स्तरीय हस्तक्षेप
● पश्चिम कंगो बेसिन र केन्या: गाउँ बैंक , जीविका विविधीकरण, शिकारी-प्रतिरोधी खोर सहित व्यापक सामुदायिक संरक्षण

चरम विडम्बना: ग्लोबल कन्जरभेसन, जेडएसएल नेपाल, नेपाल टाइगर ट्रस्ट र राष्ट्रियष्ट्रि निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग लगायत धेरै सरोकारवालाहरूले पाँच वर्ष(२०२१ २०२६ – )मा बर्दियामा चोरी-शिकारी विरुद्ध ४,००,०००
अमेरिकी डलर लगानी गरे। जर्मन एजेन्सी फर इन्टरनेशनल कोअपरेसन (GIZ) र USAID सहित अन् य दाताहरूले थप अ नुदा नु न र सहायता थपे, जुन IUCN, NTNC र अन् य संस्थाहरूलाई हस्तान्तरण गरियो। ए आई-सञ्चालित पत्ता
लगाउने प्रणाली, ड्रोन, उपग्रह वन निगरानी, स्मार्ट गस्ती उपकरण, हवाई निगरानी, निकुञ्ज-व्यापी — सञ्चार नेटवर्क सबै वास्तविक समयमा वन्यजन्तु निगरानी सक्षम पार्दै।

यस चोरी-शिकारी विरोधी पूर्वाधारको हरेक भाग मानव सुरक्षाका लागि पुनपु: कन्फिगर गर्न सकिन्थ्यो। तर बर्दियामा यो प्रविधि केवल बाघको सुरक्षाका लागि मात्र छ, मानिसको होइन। क्यामेरा ट्र्याप र दैनिक गस्तीले खतरा प्रकट गर्दछ:
“हामीसँग केही भिडियो छन् जहाँमानिस र बाघ एउटैबाटोमा हिँड्नेबीच दुई मिनेटको अन्तराल मात्र छ,” एक सामुदायिक संरक्षणकर्मीले २०२४ मा फोर्ब्सलाई भने।

‘चार बाघ संरक्षण कार्य योजना—शून्य मानव सुरक्षा

२००८ देखि २०२७ सम्म संरक्षण साझेदारहरूले चार Tiger Conservation Action Plan (TCAP) लागू गरे, तर समुदायलाई सशक्तिकरण गर्ने, मानव सुरक्षा र अनिवार्य द्वन्द्व कम गर्ने उपायहरू चकित पार्दो रूपमा अनुपस्थित
छन् ।बरु रणनीतिहरू यसमा केन्द्रित थिए:

• १८० कृत्रिम पानीको स्रोतले प्राकृतिक अभाव समाप्त गर्दै
• आक्रामक घाँसेमैदान व्यवस्थापन: जलाउने, मेकानिकल काट्ने, रासायनिक मल दिएर कृत्रिम रूपमा उत्पादनशील मोनोकल्चर सिर्जना गर्दै जुन केवल बाघ र शिकार प्रजातिलाई फाइदा पुग्छ
• क्षेत्रीय संकुचन हुनेछ भन्ने थाहा पाएर पनि ठूलो बासस्थान हेरफेर

पारिस्थितिक प्रणाली लेचुका चु एको मूल्य: गम्भीर रूपमा लोपोन्मुख बेङ्गल लोरिकनको संख्या घटेको छ; बाघका लागि अन्धाधुन्ध घाँसेमैदान जलाउनुले यो प्रजाति बर्दियाबाट समाप्त पारेको हुनसक्छ। यदि यो साँच्चै लोप रोक्नेबारे
भएको भए, बेङ्गल लोरिकन (विश्वभर १,००० भन् दा कम) लाई बाघ (विश्वभर ४,५०० भन्दा बढी र बढ्दै गएको) भन्दा प्राथमिकता दिइन्थ्यो।

स्थानीय समुदायले चुकाएको मूल्य: २००८ २०१९ – बीच बर्दियामा बाघको आक्रमणबाट शून्य मृत्यु भयो। २०१९ देखि— जब बाघको संख्याले बासस्थान भरियो— मृत्यु सुरु भयो। २०२१ सम्म, नौ महिनामा १० जना मारिए। २०२२
सम्म, १२ म हिनामा २१ जना मारिए। सबैभन्दा भर्खरको TCAP अन्तिम रूप दिइयो (२०२३ – २०२७) २० भन्दा बढी बर्दिया बासिन्दाहरू मरिसकेपछि, तर यसमा मानव जीवन जोगाउन कुनै प्रावधान थिएन।

गुमेका करिब ७० जीवनको मूल्य बराबरको को प्रश्न हो: यो सब किन भयो? यदि जवाफ ट्रफी शिकारको लागि पृष्पृठभूमि सिर्जना गर्नभन्नेहो यदि यो सम्पूर्ण सिर्जित संकट नेपालको लोपोन्मुख प्रजातिको व्यापारीकरणको प्रतिरोधलाई
जित्नका लागि डिजाइन गरिएको थियो भने उत्तरदायित्व पनि लापरवाही भन्दा बाहिर षड्यन्त्रसम्म फैलिनुपर्छ। संस्थाहरूलाई व्यापार विकास रणनीतिका रूपमा मानवीय विपत्ति सिर्जना गर्नअनुमति दिन सकिँदैन। यो सम्पूर्ण
मामिलालाई तत्काल न्यायिक अनुसन्धान आवश्यक छ। यस मामिला मा सम्भावित स्वैच्छिक नरसंहारका पर्याप्त चिन्हहरू देखा परेका छन्, र यसले सोही अनुसार को गम्भीर न्यायिक, नैतिक, प्राविधिक र देवानी अनुसन्धान को माग गर्दछ।

विश्व वन्यजन्तु कोषको ट्रफी शिकार रेकर्ड

विश्व वन्यजन्तु कोषको ट्रफी शिकारलाई ‘संरक्षण उपकरण’ को रूपमा वकालत गरेको दस्तावेज इतिहास छ, धनी शिकारीहरूको राजस्वले जनसंख्या व्यवस्थापन गर्दै वन्यजन्तु संरक्षणमा लगानी पुग्छ भन्ने तर्क सार्वजनिक रूपमै राख्दै
आएको छ। संस्थाले’दिगो प्रयोग’ ढाँचा प्रवर्द्धन गर्छ जुन लगातार समुदाय कल्याणभन्दा शिकार राजस्वलाई प्राथमिकता दिन्छ र वन्यजन्तु मार्नेबाट नाफा कमाउने शिकार संस्थाहरू सँग साझेदारी कायम राख्छ।

विश्व वन्यजन्तु कोषलेसमर्थन गरेको ट्रफी शिकारका विवादास्पद उदाहरण:

• तान्जानिया र नामिबियामा सिंह ट्रफी शिकार
• जिम्बाब्वे र बोत्सवानामा हात्ती कोटा भ्रष्टाचार, जनसंख्या घट्ने र न्यूनतम समुदाय लाभको प्रमाणका बावजुद

ट्रफी शिकारको विरुद्धमा प्रमाण:

• तान्जानिया: ट्रफी शिकार जंगली सिंह र चितुवातु को जनसंख्यामा ठूलो गिरावटको प्राथमिक कारक भएको फेला परेको। जिम्बाब्वे र जाम्बिया: सिंहको ट्रफी शिकारलेउसको संख्या, व्यवहार र व्यापक पारिस्थितिकी तन्त्रमा नकारात्मक प्रभाव परेको। हिमचितुवा र अन्य प्रतिष्ठित प्रजातिहरू पनि घट्दै। २०२१ मा पिपल एन्ड नेचर जर्नलमा प्रकाशित विश्लेषण: “धेरै अवस्थामा, स्थानीय समुदायको वित्तीय लाभको हिस्सा न्यूनतम, अनिश्चित र समान रूपमा वितरण गरिएको छैन, जबकि जनावर र जैविक विविधतामा क्षति निश्चित र वास्तविक छ, र जनताको असन्तुष्टि र घटेको विश्वास पनि छ”

वृहत्तर संरक्षण क्षेत्रको मौन संलग्नता

ट्रफी शिकारको पहलको संकेत पहिलेनै आइसकेको छ: २०२३ मा, वन तथा वातावरण मन्त्री विरेन्द्र महतोले बाघ ट्रफी शिकारीहरूलाई लिलाम गर्न सुझाव दिए, नेपालले शिकार इजाजतपत्र बिक्री गरेर २५ मिलियन डलर कमाउन
सक्छ भनी दाबी गरे, एनिमल्स २४-७ द्वारा रिपोर्ट गरिएअनुसार। ट्रफी शिकारका लागि भित्र भित्रैपहल हुन थालेको धेरै भइसकेको छ। नाम नखोल्नेशर्तमा राष्ट्रियष्ट्रि निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागमा निर्देशक समेत रहिसकेका
एक विज्ञ ले NTNC लगायत का निकाय का शीर्षस्थ नेतृत्वतृ मा बसेका मानिसहरुले ट्रफी शिकार सुरु गराउना का लागि दबाब मूलक पहल गरेको लेखक संग बताएका छन्।

युवा संरक्षणवादीहरू रणनीतिक मौनता राख्छन्। उनीहरू संकट बुझ्छन्, संस्थागत अ सफलताहरू चिन्छन्, रोक्न सकिने मृत्युका साक्षी हुन्छन्, तर प्रभावशाली प्रतिष्ठानलाई चुनौती दिनु भनेको पेशागत निर्वासन हो। संस्थागत
वफादारी वैज्ञानिक निष्ठाभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ। क्षेत्रको संलग्नता अनुदान, फेलोशिप र क्यारियर मार्गहरू मार्फत खरिद गरिएको छ।

मौनता व्याप्त छ:
● अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू केही बोल्दैनन्
● संरक्षण जीवविज्ञान प्राध्यापकहरूले कुनै आलोचनात्मक विश्लेषण प्रकाशित गर्दैनन्
● विश्वविद्यालय विभागहरू दूरी कायम राख्छन्
● बाघ आनुवंशिकी जस्ता प्रकाशनयोग्य विषयहरूमा अनुसन्धान बढ्छ जबकि संस्थागत असफलता खुलासा गर्ने अध्ययनहरू अनुपस्थित रहन्छन्
● शैक्षिक द्वारपालले दाताहरूलाई संरक्षण गर्छ, सत्यलाई होइन

बर्दियाको व्यवस्थापनमा गहिरो पदचिह्न भएका युरोपेली विश्वविद्यालयहरूले यो सबैमा मिलीभगतका प्रश्नहरूको सामना गर्नु पर्छ। उनीहरूले प्रवर्द्धन गरेको पद्धति प्राकृतिक भू-भूपरिधिको संरक्षणको लागि भन्दा पनि नियन्त्रित फसलका लागि छुट्याइएका अफ्रिकी शिकार आरक्ष्य को व्यवस्थापन जस्तो देखिन्छ।

DEFRA र GIZ जस्ता वित्तपोषण एजेन्सीहरूले उत्तरदायित्व माग गरेका छैनन् जसको सहायता स्रोतहरू प्रयोग गरेर यो संकट सिर्जना गरियो।

यदि ट्रफी शिकारको पहल को यो शंका सही साबित भयो भने, संरक्षण जीवविज्ञान आफैं सहअपराधी बन्छ: एक अनुशासन जसले योविपत्ती रोक्नुको नसट्टा आफै यो खेल मा सामेल भयो र सबैको कल्याण मा लगाउनु पर्ने विधि-विज्ञान
को दुरुपयोग एउटा कुरूप परीक्षण का लागि हुनदियो।

संकट निर्माणको समयरेखा

२००९: बर्दियामा – १८ बाघ। समुदाय परामर्श बिना वृद्धि कार्यक्रम सुरु। २००८-२०१९ बीच बर्दियामा बाघको आक्रमणबाट शून्य मृत्यु।

२०१८: बाघ जनसंख्या पाँच गुणा बढेर ८७ पुग्यो। संस्थाहरूले सफलता मनाउँछन्।

२०१९: संतृप्त बासस्थानले मध्यवर्ती क्षेत्रमा छरिन बाध्य पार्छ। मानव मृत्यु सुरु।

२०२१: नौ महिनामा १० जना मारिए। नाटकीय वृद्धि निकुञ्ज अधिकारीहरूले स्वीकार गरे।

२०२२: १२ महिनामा २१ जना मारिए। नेपालले प्रतिष्ठित ‘TX2 संरक्षण पुरस्कार’ प्राप्त गर्छ। निकुञ्ज अधिकारीहरूले ‘पाँच वर्षे रणनीति’ को आवश्यकता स्वीकार गर्छन् (अझै लागू गरिएको छैन)। मानिसहरू विरोध गर्छन्, प्रहरीले गोली चलाउँछ, १८ व र्षीया नबीना चौधरी घातक रूपमा गोली लाग्छ।

२०२३: मन्त्रीले बाघ ट्रफी शिकारीहरूलाई लिलाम गर्न सुझाव दिन्छन्।

२०२४: २०१२ देखि ३६ बाघ मृत्यु रेकर्ड गरियो (अघिल्लो पाँच वर्षमा राष्ट्रयापी ६ मृत्युको तुलतुनामा)।

२०२६: एक महिनामा चार मृत्यु । समुदाय विच्छेद बिन्दुमा । मानिसहरू बाघ मार्न आह्वान गर्छन्।

निष्कर्ष

संरक्षण संस्थाहरूले खुल्ला रूपमा नेपालमा बाघ र चितुवाको ट्रफी शिकारबारे छलफल सुरु गर्दा आश्चर्य मान्नु पर्ने छैन। आधार सावधानीपूर्वक राखिएको छ: बाघको जनसंख्या कृत्रिम रूपमा अस्थिर घनत्वमा फुलाइएको, नियोजित
निष्क्रियता मार्फत मानवीय संकट निर्माण गरिएको, समुदायलाई निराश विच्छेद बिन्दुमा दु धकेलिएको छ, ‘समस्याग्रस्त जनावर’को भाष्यलेघातक व्यवस्थापनका लागि उदाहरण स्थापित गरिन्दैछ।

प्रस्ताव, जब आउनेछ, मानव कल्याणको खोल ओढाइएको हुनेछ: वैज्ञानिक रूपमा व्यवस्थित संख्या घटाउने उपाय मार्फत समुदायका चिन्ताहरू सम्बोधन गर्नेर संरक्षण र क्षतिपूर्तिका लागि राजस्व उत्पन्न गर्ने नाम मा यसको प्रवेश
गराइने छ। यसलेअफ्रिकाबाट उदाहरणहरू उद्धृत गर्नेछ, CITES बाट दिगो प्रयोग ढाँचालाई सन्दर्भसाभार गर्नेछ, र ट्रफी शिकारको राजस्वले संस्थाहरूले लागू गर्न अस्वीकार गरेका द्वन्द्व न्यूनीकरण कार्यक्रमहरूलाई कसरी कोष दिन
सक्छ भ नेर जोड दिनेछ।

वन्यजन्तुको तु व्यापारीकरण जायज ठहराउनका लागि मानवीय संकटको जानाजान निर्माण एउटा गहिरो नैतिक र आ पराधिक उल्लंघन हो जुनजु संरक्षण बहसभन्दा पनि धेरैपर छ।

न त बर्दियाका मानिस न त वन्यजन्तु नै ट्रफी शिकारबाट लाभान्वित हुनेछन्।न् समुदायलाई न परामर्शगरियो न तिनीहरूको जीवन जोखिममा राख्नेहस्तक्षेपमा सहमति लिइयो। अब उनीहरूले जीवन र जीविका गुमाइसके, संरक्षण
उपनिवेशवादद्वारा परिभाषित भविष्यको सामना गर्नु उनीहरूको नियति बनेको छ। शताब्दीयौंदेखि यहाँबसेका सीमान्तकृत समुदायहरूको जीवन को मूल्मूयमा ट्रफी शिकारले अभिजात वर्गका लागि नाफा उत्पन्न गर्नेछ।

जब एक क्षेत्रले आफ्नो नैतिकता यति पूर्णरूपमा गुमाउँछ कि यसलेमानव लाशहरूमा निर्मित परिस्थितिलाई उपलब्धिको रुपमा मनाउन सक्छ, जब यसलेसंस्थागत एजेन्डाहरू पूरा गर्न मानवीय संकटहरू निर्माण गर्नसक्छ, जब यसले
असहमतिलाई मौन गराउन र अपराधिक संलग्नतालाई पुरस्पु कृत गर्नसक्छ, यो आफै कुनैपनि वैधताको दावी गर्न लायक को रहन्न।

सायद ‘संरक्षण’—धारणा — र अभ्यासको आजको संसारमा कुनैसाान्दर्भिकता छैन। सायद धर्ती माताको पवित्रता र अखण्डतालाई अक्षुण्ण राख्ने खोजमा हामी कसरी अगाडि बढ्ने भन्नेबारे नितान्त नया अवधारणा र अभ्यास बारेविचार
गर्ने समय आइसकेको छ हामी सबैका लागि जसले पृथ्वीको स्वास्थ्यको ख्याल गर्छौं। आर्छौं सन्न प्रश्न संरक्षणले आफूलाई सुधार गर्न सक्छ वा सक्दैन होइन। प्रश्न यो हो कि आफ्नो हालको अपराधजन्य रूपमा, ‘संरक्षण’ जीवित रहनको
लायक छ वा छैन।

लेखकबारे
मनोज गौतम मानवतावादी र संरक्षणवादी हुन्, न् बुरबुहान सामुदायिक पुनर्जागरण तथा संरक्षण प्रतिष्ठानका संस्थापक र कार्यकारी निर्देशक, जसले बर्दियामा स्थानीय समुदायहरूप्रति संरक्षणलाई उत्तरदायी बनाउन काम गर्छ। डा जेन
गुडलका पूर्व दक्षिण-एशिया प्रतिनिधि, गौतम संरक्षणमा समुदायको एजेन्सीका लागि पहल (IACC) का संस्थापक हुन्।

इमेल: scilab25@gmail.com